De zorgzame stad ontwerpen

Met Zorgen maken, het achtste stadsessay van de Gentse Stadsbouwmeester, wordt een ongemakkelijke maar noodzakelijke vraag naar voren geschoven: hoe zorgzaam is een stad echt? Zorg en ruimte raken elkaar voortdurend – in woningen, buurten en publieke plekken. Maar wat betekent dat voor ontwerpers? Architect Halewijn Lievens van NU architectuuratelier las het essay en dacht erover na.

Complexiteit omarmen

Het stadsessay Zorgen maken raakt me omdat het complexiteit niet schuwt. De stad is sociaal én ruimtelijk verweven, vol perspectieven die elkaar raken. Voor ontwerpers is dat een uitnodiging: kijk verder dan het programma of de site. Elk bouwproject kan méér betekenen dan zijn functie.

Door ruimte poreus te maken – met rafelranden, overlappen of een beetje overmaat – kan energie vrijkomen die sociale meerwaarde creëert. Dat vraagt durf: inzetten op wat je niet helemaal kunt controleren. Het is loslaten, zonder te verliezen waar het om gaat. Zo wordt zorg nabijheid: steun die aanwezig is, zonder het leven over te nemen.

In dat vertrouwen schuilt een alternatief voor de schaalvergroting die vandaag nog steeds als efficiënt wordt verkocht. Voor ons ligt de toekomst net in kleinschaligheid en verweving.

Van onderuit kijken

Wie de stad als zorgmodel wil zien, moet haar leren lezen. Kaarten van zorg, welzijn en hulpverlening bestaan al, maar wat ontbreekt, is een synthesekaart: één overzicht waarop de nabijheid en overlap van actoren zichtbaar wordt. En daarnaast een bottom-up kaart: ingezoomd op de schaal van het fysieke dagelijkse leven, op wat het betekent om je deur uit te stappen en een straat verder steun te vinden.

Zo’n kaart opmaken, vraagt luisteren. Ze laat zien hoe zorg als netwerk deel kan worden van de stedelijke ruimte – van voordeur tot doorsteek, van tuin tot binnengebied. In onze NU architectuuratelier-projecten merken we hoe concreet en vruchtbaar dat kan zijn.

De rafelrand als kracht

Ecosystemisch ontwerpen vraagt om porositeit: grenzen die ademen. Dat betekent ruimte laten voor beweging – van organisaties, bewoners en levensfases. Als ontwerpers vertalen we die grenzen daarom naar mediërende ruimtes: plekken die ontmoeten en overgang mogelijk maken, met focus op gebruik en verbeelding.

Ruimte hoeft niet neutraal te zijn om flexibel te blijven. Betekenisvolle plekken ontstaan daar waar mensen zich ermee kunnen identificeren. Soms is dat in de drukte van de stad, soms in een prikkelluwe woonvorm waar rust en het eigen ritme primeren. De uitdaging is die uiteenlopende karakters te verknopen tot één stedelijk weefsel.

Wonen als zorg

Wonen is vaak de beste context voor zorg. het is zinvol, vertrouwd en waardig, en geeft ritme aan het leven. Door dagdagelijks goed leven voorop te plaatsen, laten we zorg ontstaan vanuit het wonen zelf — als steun vanuit de achtergrond. Dat geldt voor detentiehuizen, voor woonvormen voor mensen met dementie of een beperking, voor studenten of inclusieve woonvormen: via wonen wordt zorg inclusief, en een vanzelfsprekend deel van het stedelijke leven.

In onze projecten benaderen we wonen niet enkel als huiselijke verschijning, maar als een geheel van kleine rituelen en handelingen. Koken, wassen, rusten – het zijn zinvolle activiteiten die samen levenskwaliteit vormen. Wie vanuit die dagelijkse praktijken ontwerpt, bouwt weerstand op tegen de vervreemding die opschaling, logistieke en dominante top-downplanning vaak met zich meebrengen.

Collectiviteit vieren

Tegenover de nadruk op individuele vrijheid groeit de behoefte aan verbondenheid. Zorgprojecten dragen die collectieve energie van nature in zich. In een poreuze stad met rafelranden kan dat samenleven een zegen worden voor de buurt.

We willen bouwheren overtuigen van de sociale winsten die hier te boeken zijn. Want zorg is niet alleen verantwoordelijkheid – het is ook een gedeelde kracht.

Tot slot. Kan de stad de wereld redden?

Ja. Als we ruimte durven geven aan onzekerheid. Door complexiteit te zien als bron van verbeelding en samenhang. Dat is de hoop die Zorgen maken uitspreekt, en waar we als ontwerpers graag aan meewerken.

Website Nu Architectuuratelier